BOYLAR VE OYMAKLAR

Türklerin aralıklı olarak geliş ve yerleşmeleri sonucu, Irak'ta önemli ve büyük bir Türk varlığı ortaya çıkmıştır. Abbasi döneminde bir Türk kolonisi olarak, henüz bölgede yerleşik bir düzen içinde varlık göstermeyen Türkler, Abbasi ordusunda görev yapmışlardır. Irak'a ilk olarak gelen bu Türkler, çeşitli boy ve oymaklara mensuptular. Bunların isimlerinden ve lakaplarından hangi Türk boyuna aid oldukları kolayca tesbit edilebiliyor. Mesela İbni Kayıglıg'ın Kayığlı; Kıbcakhî'nin Kıpçaklı; Khallukhî'nin Karluklu; İbni Azgiş'in Azgışoğlu ve İbni Yemak'ın Yemakoğlu olduğunu anlamak mümkündür. Bunların bazılarının Oğuzlardan ve diğerlerinin de, örnek olarak Beni Tulun (Tulunoğulları)'un Tokuzoğuz'lardan oldukları, dikkatlice incelendiği takdirde kolayca anlaşılır. Eski yazıda Arap imlasına göre değişik biçimlerde okunmaları mümkün olan birçok Türk adının, bu bakımdan zaman zaman İranlı veya başka kökenli olmaları düşüncesini uyandırmıştır. Bunun gibi Afşin, Sacoğulları, Kara Buğra ve Büyük Buğra gibi Türk kökenli birçok komutanın varlığı ortaya çıkmaktadır. Abbasi halifelerinin hizmetindeki orduda, bazı Türk boylarının büyük sayılarda temsil edildikleri de görülmektedir. Bunların başında al-İvaiye yani Oğuzların Yıva boyu ile Hazarlar ve Halac oymakları gelmektedir.

Aslında Türklerin bölgede yerleşik düzende olarak yurt edindikleri tarih, 11. yüzyıla uzanır. Özellikle Tuğrul Bey'in 1055'te Bağdat'a girdiği tarihten itibaren Bağdat dahil, bugünkü kuzey Irak bölgesi geniş çapta Türkleşmeğe başlamıştır. Daha sonraki yıllarda sürekli meydana gelen Türk göçleri, bölgede daha önce yerleşen nüfusu besleyerek güçlendirmişlerdir. IV. Murad dönemine kadar bölgeye göçeden Türk boy ve oymakları, günümüzde bölgede varlığını sürdüren Türk topluluğunu meydana getirmiştir. Kültürü, dili, gelenek ve görenekleri ile, bugün Irak'ta sözü edilen bu Türk topluluğu, yerleşik bir düzende yaşadıkları için, genel olarak boylar ve oymaklar birbirine karışmış ve kaynaşmıştır. Buna rağmen, Türk nüfus dokusunu meydana getiren boy ve oymak adlarını, günümüze kadar kullandıkları için, seçmek mümkün olmamaktadır. Musul, Erbil ve Kerkük gibi gelişmiş şehir hayatının hüküm sürdüğü merkezlerde, bu kaynaşmalar sonucunda oymak yaşayış tarzı gibi, bazen soyadları da değişikliklere uğramıştır. Buna karşılık, kırsal hayatın hüküm sürdüğü yerleşme merkezlerinde, boy ve oymak adlarının daha bir canlılık içinde sürerek, günümüze kadar ulaştığını gözleyebiliyoruz. Bu bölümde, bugünkü Irak Türklerinin varlık olarak meydana gelmesinde rol oynayan boy ve oymakların, tarih akışı içinde varlıklarını ve günümüzde bölgede yaşayan ve canlılığını sürdüren bu boyların yanısıra, Türk yerleşme merkezleri ile köylerde yaşayan boy, oymak ve aile adlarını topluca görüp izleyeceğiz.